Polska muzyka ludowa

Kapela gra na weselu oberka, którego muzykanci nauczyli się od starszych kolegów, a nie z nut. Kobieta śpiewa przy pracy pieśń, którą słyszała od matki. To jest muzyka ludowa, zwana też tradycyjną. Przekazuje się ją ustnie, z pokolenia na pokolenie, i wiąże z życiem wsi, jej zwyczajami i regionem, w którym powstała.

Muzyki ludowej nie pisze jeden znany twórca. Melodia wędruje od człowieka do człowieka i po drodze się zmienia, bo każdy śpiewak i każdy skrzypek gra ją trochę po swojemu. Dlatego tę samą pieśń zapisano w różnych regionach w kilku wariantach. Muzyka artystyczna powstaje inaczej: kompozytor zapisuje ją w nutach, a wykonawcy grają to, co zapisał. Trzeci rodzaj to muzyka popularna: piosenki, jazz, rock, pop. Taki podział pokazuje lekcja o rodzajach muzyki (rok I, lekcja 2).

Polska muzyka ludowa jest przede wszystkim wokalna. Melodie taneczne wywodzą się głównie z pieśni, a czysto instrumentalnych jest niewiele.³ Z tej tradycji wyrosły polskie tańce narodowe, kapele wiejskie z ich skrzypcami, basami i bębenkami, a także instrumenty, które dziś trudno spotkać poza muzeum i sceną: dudy, ligawka, lira korbowa.

Pieśni, melodie i opisy zwyczajów zbierał w XIX wieku Oskar Kolberg. Jego wielotomowe dzieło Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce jest do dziś podstawowym źródłem wiedzy o dawnej muzyce wsi.⁴ Dziś nagrania tradycyjnych muzyków gromadzą m.in. Narodowy Instytut Muzyki i Tańca (NIMiT), portal „Muzyka Tradycyjna” i archiwum „Muzyka Odnaleziona”.

Jak są zbudowane i jak się dzielą instrumenty, wyjaśnia kompendium Instrumenty, głosy i zespoły. Rytm, metrum i tempo, czyli to, po czym odróżniamy tańce, opisuje kompendium Elementy dzieła muzycznego. Tańce i ludowość w muzyce artystycznej mają ramki z odnośnikami do stron o poszczególnych epokach.

Żeby odróżnić muzykę ludową od artystycznej, pytaj o kilka rzeczy: kto gra i śpiewa, skąd zna melodię, do czego ta muzyka służy i jak brzmi. Odpowiedzi są podobne w całym kraju, choć każdy region ma własny charakter.

1.1Kto gra i skąd zna melodię

Wykonawcami są mieszkańcy wsi, którzy muzykują obok codziennych zajęć. Uczą się na słuch, od rodziców, sąsiadów i starszych muzykantów, bez nut. Z przekazu ustnego wynika wariantowość: pieśń znana w kilku regionach ma w każdym nieco inną melodię i tekst. Dobrym przykładem jest weselna pieśń „Chmiel”, zapisana w Wielkopolsce, na Mazowszu i Lubelszczyźnie w różnych odmianach.³ Kolberg zbierał właśnie warianty i zaznaczał miejsce, z którego pochodzi każdy zapis.⁴

1.2Śpiew i instrumenty

Tradycyjna pieśń jest zwykle jednogłosowa, śpiewana solo albo zespołowo. Wielogłosowość spotyka się tylko w Tatrach i Pieninach. Melodia jest przeważnie sylabiczna, czyli na jedną sylabę przypada jeden dźwięk, a ozdobników jest niewiele. Najczęściej spotyka się zwrotki dwu- lub czterowersowe z powtórzeniami i refrenami.³ W niektórych regionach, jak Kurpie, Podlasie czy wschodnie Lubelskie, ważniejszy od instrumentów był śpiew.¹

1.3Skale i melodyka

Większość pieśni opiera się na zwykłych skalach dur i moll, bez chromatyki. Starsze melodie bywają pięciodźwiękowe (pentatoniczne) albo modalne: dorycka, frygijska, lidyjska, miksolidyjska. Na Podhalu typowa jest skala góralska o podwyższonym czwartym i obniżonym siódmym stopniu, zbliżona do skali lidyjskiej z kwartą zwiększoną.³

1.4Rytm i tempo

Rytm wynika z tekstu pieśni. W Polsce centralnej i zachodniej przeważają pieśni trójmiarowe z rytmami mazurkowymi, grane i śpiewane szybko i z swobodnym rubatem, czyli rytmiczną chwiejnością. Pieśni dwumiarowe, jak krakowiaki, mają żywe tempo i synkopy. Dwumiar dominuje na południu kraju, a na wschodzie dwumiar i trójmiar występują w równych proporcjach.³ Wielkopolska słynie z bardzo szybkiego tempa gry i śpiewu.¹

1.5Do czego służyła muzyka

• Obrzędy: dożynkowe, weselne, kolędnicze, wiosenne. Opisuje je rozdział IV.
• Taniec i zabawa: przyśpiewki taneczne, wiwat, zabawy przy muzyce.
• Praca i tryb życia: pieśni pasterskie, flisackie, zbójnickie.
• Pieśni liryczne i ballady: o miłości, niedoli, historii.³

1.6Kapela

Kapela to zespół kilku muzykantów. Najczęściej tworzyły ją skrzypce i bębenek albo skrzypce i basy. Potem dołączały drugie skrzypce, trąbka, klarnet, saksofon, akordeon, a w południowo-wschodniej Polsce cymbały. Tam, gdzie grano na dudach, kapelę tworzyły dudy i skrzypce. Najpowszechniejszy skład to dwoje skrzypiec, prym prowadzący melodię i sekund grający akompaniament, i basy. Muzycy grają tę samą melodię i przy powtórzeniach zmieniają ją ozdobnikami.³ Dawne kapele grały często w sposób zwany heterofonią wariacyjną: jednocześnie różne warianty tej samej melodii, na tle burdonu, czyli niskiego, ciągłego dźwięku. Rozbudowanie kapeli i podział partii przesunęły ten styl w stronę zwykłej harmonii.¹

Za polskie tańce narodowe uważa się pięć tańców: poloneza, mazura, krakowiaka, oberka i kujawiaka. Tańczy się je w całym kraju, choć część z nich pochodzi z jednego regionu. O tańcach narodowych pisano już w XIX wieku, np. Karol Czerniawski w książce O tańcach narodowych naszych (1860).² Badacze wiążą dziś trzy tańce, kujawiaka, mazura i oberka, w rodzinę tańców typu mazurowego, bo mają wspólne rytmy mazurkowe.³

Podstawa programowa wymaga trzech umiejętności: porównywać cechy tańców, rozpoznawać ich podstawowe kroki i proste układy na rysunkach, zdjęciach i filmach i słyszeć, który taniec gra. Dlatego przy każdym tańcu są tu metrum, tempo, rytm, krok, układ, region i przykłady do posłuchania. Schematy układów narysowano na podstawie opisów w źródłach, nie wzięto ich z cudzych podręczników.

2.1Polonez

Polonez (fr. polonaise, czyli „polski”) to taniec korowodowy, uroczysty i dostojny. Ma metrum trójdzielne 3/4 i umiarkowane tempo. Jego znakiem rozpoznawczym jest figura rytmiczna na pierwszej mierze taktu: ósemka i dwie szesnastki. Frazy kończą się charakterystyczną formułą, po której następuje kadencja od dominanty do tonika.^{2, 3}

Krok i układ. Pary idą jedna za drugą i tworzą korowód, a pierwsza para prowadzi. Krok jest spokojny, to dostojny chód bez podskoków. Prowadzący improwizuje figury albo wykonuje przygotowany układ: pary unoszą ręce w „mosty”, łączą się w czwórki lub ósemki, przeprowadzają partnerkę na drugą stronę i zmieniają kierunek marszu. Koło i „wąż” polonezowy symbolizują równość, jedność i harmonię. Tańczy go od kilku do kilkuset osób.⁶

Pochodzenie i historia. Od początku XIX wieku uważano poloneza za najstarszy taniec narodowy. Współcześni badacze szukają jego początków w kulturze dworskiej, a wpływy kultury ludowej uważają za mało czytelne i hipotetyczne. W XVII wieku cudzoziemcy opisywali w Polsce poważne tańce chodzone w parach, ale ich muzyka była jeszcze w metrum parzystym. Trójmiarowy polonez, tańczony „krokiem polskim”, ukształtował się na początku XVIII wieku. Za panowania Wettinów stał się popularny w Europie, a stylizowali go Couperin, Telemann, Bach i Haendel. Aż do I wojny światowej polonez otwierał uroczyste bale.²

Istniała też wiejska odmiana, taniec chodzony. Kolberg opisał go na Kujawach jako uroczysty początek zabawy, który bywał też tańcem weselnym. Prowadził go stateczny gospodarz, a pary suwały się za nim, trzymając się wysoko za ręce, z przytupywaniem. W wiejskich suitach tanecznych chodzony przechodził w szybsze tańce.² posłuchaj

UNESCO. 5 grudnia 2023 roku, podczas 18. sesji Komitetu w Kasane w Botswanie, polonez wpisano jako „tradycyjny taniec polski” na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości.⁶

W muzyce artystycznej. Artystyczną formę poloneza w muzyce polskiej stworzył Michał Kleofas Ogiński, a rozwijali ją Elsner i Kurpiński. Mistrzami stylizowanego poloneza byli Chopin, Moniuszko, Zarębski i Wieniawski. Najczęściej ma formę ABA, czasem ze wstępem.³ Najsłynniejszy „Polonez a-moll” przypisywany Ogińskiemu to polonez sentymentalny, do słuchania; jego autorstwo jest dziś podważane. posłuchaj Posłuchaj Poloneza A-dur op. 40 nr 1 Chopina posłuchaj, arii Miecznika ze Strasznego dworu Moniuszki w rytmie poloneza posłuchaj i polonezów w wykonaniu zespołu Mazowsze posłuchaj.

Po czym poznać. Ze słuchu: dostojny marsz na trzy, mocna pierwsza miara z rytmem ósemka i dwie szesnastki, spokojne tempo. Z wyglądu: długi rząd par idących za przewodnikiem, wysoko trzymane ręce, bez podskoków i obrotów.

2.2Mazur i mazurek

Mazur to taniec z Mazowsza w metrum 3/4, szybki i pełen temperamentu. Najbardziej charakterystyczne są akcenty, które padają nieregularnie, najczęściej na drugą albo trzecią miarę taktu, i punktowana rytmika.³ Muzykę mazowiecką wyróżnia rytm mazurkowy i swobodne rubato.¹

Krok i układ. Tańczą pary, jedna za drugą za przodkującą parą. Krok jest żywym biegiem z akcentami. Pojawiają się przytupy i hołubce, czyli uderzenie obcasem o obcas w podskoku, a także wiele figur.³ Podstawowy krok ma jeszcze coś wspólnego z polonezem: dawny „krok polski” poloneza przypominał krok mazura, tylko tańczony wolniej i bez podskoku.²

Mazurek. Mazurek jest wyłącznie tańcem stylizowanym, utworem na fortepian przeznaczonym do słuchania, a nie do tańczenia. Opiera się na trzech tańcach typu mazurowego: mazurze, kujawiaku i oberku. Zwykle ma formę ABA i często korzysta z kilku wzorów rytmicznych. Dlatego mazurki mogą być bardzo różne: jedne żywe, inne wolne i liryczne.³ Mazurki pisali Maria Szymanowska, Chopin, Wieniawski, Noskowski, Zarębski i Karol Szymanowski. Chopin napisał ich kilkadziesiąt.

Przykłady: Mazur z IV aktu Strasznego dworu posłuchaj, mazur grany przez kapelę z Radomia posłuchaj, mazurki Chopina posłuchaj posłuchaj.

Po czym poznać. Ze słuchu: szybkie trzy, akcent „przesunięty” na drugą lub trzecią miarę, punktowany rytm. Z wyglądu: pary w biegu, przytupy i hołubce.

2.3Krakowiak

Krakowiak to ludowy taniec ziemi krakowskiej, jedyny z pięciu w metrum dwudzielnym 2/4. Ma żywe tempo i częste synkopy. Typowy wzór to ósemka, ćwierćnuta i ósemka w jednym takcie: ćwierćnuta zaczyna się na słabej części taktu i tam przesuwa się akcent.^{3, 5}

Krok i układ. Tańczą pary za przodkującą parą. Najbardziej typowe elementy to cwał, galop, podskoki, hołubce i krzesanie, czyli uderzanie obcasem o obcas. Krok podstawowy przypomina cwał konia.⁵ Wiejskie krakowiaki z okolic Krakowa miały różne nazwy, od sposobu tańczenia: „przebiegany”, „suwany”, „goniony”. Z nich rozwinął się krakowiak salonowy, tańczony na kuligach i bardzo popularny poza własnym regionem.

W muzyce artystycznej. Rytmy krakowiaka, poloneza i mazura wprowadził do opery Jan Stefani w Cudzie mniemanym, czyli Krakowiakach i Góralach (Warszawa, 1 marca 1794; libretto Wojciecha Bogusławskiego).⁴ posłuchaj Józef Elsner napisał w 1803 roku Rondo à la krakowiak. Nie należy go mylić z Rondem à la Krakowiak F-dur op. 14 Chopina na fortepian i orkiestrę, które Chopin napisał w Warszawie w 1828 roku, ucząc się u Elsnera.⁷ posłuchaj Krakowiaki pisali też Moniuszko, Zarębski, Statkowski i Paderewski.³

Krakowiaka w wykonaniu ludowym posłuchaj w nagraniu kapeli posłuchaj, a w wykonaniu zespołu zobacz w filmie Mazowsza posłuchaj.

Po czym poznać. Ze słuchu: „raz-dwa”, żywo, z synkopą, czyli akcentem w miejscu, gdzie się go nie spodziewasz. Z wyglądu: skoki, cwał, uderzanie obcasem o obcas.

2.4Oberek

Oberek (zwany też obertasem) to taniec wirowy, bardzo szybki i najszybszy z pięciu tańców narodowych. Wywodzi się z Mazowsza, a nazwę wziął od obrotów (obracać). W źródłach jego metrum podaje się jako 3/8 albo 3/4, bo szybki ruch trzymiarowy da się zapisać na dwa sposoby. Rytm jest mazurkowy, a pierwszą miarę akcentuje się zwykle mocniej niż w wolniejszym mazurze, choć źródła różnią się w tym szczególe: według jednych akcentuje się wszystkie miary jednakowo, według innych drugą i trzecią.^{3, 5}

Krok i układ. Podstawowy krok to trzy drobne, suwane kroki o równej wartości, stawiane na całych stopach. Jeden obrót pary to dwa kroki podstawowe, czyli dwa takty, jak w polce. Pary wirują w cztery strony świata, ze słońcem i pod słońce, w prawo i w lewo, a także w miejscu. Kobieta tańczy cały czas krokiem zasadniczym, a mężczyzna urozmaica taniec hołubcami i mocniejszymi stąpnięciami. W oberku dużo jest improwizacji: taniec bywa dialogiem partnerów, który trwa, dopóki starcza tchu.⁵ Na Mazowszu muzykanci grali go bardzo szybko i zastępowali ozdobniki powtarzanymi figurami.⁸

W muzyce artystycznej. Obertas G-dur op. 19 nr 1 Henryka Wieniawskiego to jedna z Deux mazurkas caractéristiques na skrzypce i fortepian, napisanych około 1860 roku.¹⁰ posłuchaj Oberka napisała też Grażyna Bacewicz.³ Oberka w wykonaniu ludowym posłuchaj w nagraniu Kapeli Maliszów posłuchaj, a lekcję oberka w wykonaniu zespołu obejrzyj w filmie Mazowsza posłuchaj.

Po czym poznać. Ze słuchu: bardzo szybkie trzy w nieustającym wirowaniu. Z wyglądu: pary kręcą się w miejscu i po kole, mężczyzna dodaje przytupy.

2.5Kujawiak

Kujawiak wziął nazwę od Kujaw. Jest wolny, liryczny i nastrojowy, w metrum 3/4, zwykle w tonacji molowej. Tempo jest swobodne, rubato, i dzięki niemu kujawiak różni się od walca, choć też liczy się na trzy. Muzyka ma płynną linię melodyczną i brak ostrych akcentów, w przeciwieństwie do mazura.^{3, 5}

Krok i układ. Partnerzy stoją twarzą do siebie, obejmują się oburącz i wirują w cztery strony, w prawo lub w lewo, po kole albo po dowolnych liniach. Poruszają się na lekko ugiętych kolanach, delikatnie pulsując, a kroki stawiają na całą stopę, płynnie, „jakby po chmurze”. Krok kujawiaka to trzy kroki chodu w jednym takcie, a pełny obrót to dwa takty, czyli sześć kroków.⁵ Dawniej na Kujawach kujawiakiem nazywano cały cykl granych bez przerwy tańców: chodzonego, kujawiaka właściwego i oberka, w coraz szybszym tempie.⁸

W muzyce artystycznej. Kolberg wyodrębnił kujawiaka jako osobną formę. U Chopina kujawiaki były jeszcze odmianą mazurków.⁴ Kujawiak a-moll Henryka Wieniawskiego na skrzypce i fortepian ma w katalogach dwie daty i numeracje: wykaz dzieł podaje rok 1851 i brak opusu, wydawcy nutowi opus 3 nr 2. Źródła nie zgadzają się w szczegółach.¹⁰ posłuchaj Program WOM podaje jako przykład utworu łączącego cechy kujawiaka i mazura Mazurek a-moll op. 68 nr 2 Chopina posłuchaj; ten pośmiertny mazurek powstał w latach 1826–1827, a wydano go w 1855 roku.⁷ Kujawiaka w wykonaniu współczesnej kapeli posłuchaj w nagraniu Janusza Prusinowskiego posłuchaj.

Po czym poznać. Ze słuchu: wolne, kołyszące trzy, melodia płynie bez ostrych akcentów, najczęściej w molu. Z wyglądu: pary obejmują się i wolno wirują.

2.6Porównanie: tańce obok siebie

Podstawa każe porównywać cechy tańców. Najłatwiej zrobić to, pytając o te same rzeczy każdy z nich: ile miar w takcie, jak szybko, gdzie akcent, jak się go tańczy. Całe porównanie jest w tabeli na początku rozdziału. Zapamiętaj dwie rodziny. Tańce chodzone i prowadzone (polonez, mazur, krakowiak) tańczą pary jedna za drugą za przodkującą parą. Tańce wirowe (oberek, kujawiak) tańczą pary kręcące się wokół własnej osi i po kole.³

Instrumenty ludowe budowali dawniej sami muzykanci albo wiejscy rzemieślnicy. Wiele z nich jest związanych z jednym regionem, a niektóre wyszły z użycia i wróciły dopiero dzięki ruchowi folklorystycznemu. Dziś istnieje bogaty katalog instrumentów z muzeów, prowadzony przez NIMiT w serwisie „Polskie Instrumenty Ludowe”. Podstawa programowa wymienia sześć: burczybas, cymbały, diabelskie skrzypce, dudy, ligawkę i lirę korbową. Uczeń ma je nazwać i rozpoznać zarówno ze słuchu, jak i na zdjęciach i rysunkach.¹

3.1Dudy

Dudy to instrument dęty z workiem na powietrze. Składają się ze skórzanego worka, który jest zbiornikiem powietrza, piszczałki melodycznej z siedmioma otworami bocznymi, zwanej przebierką, piszczałki burdonowej, czyli bąka, która gra długi, stały dźwięk, i mieszka albo drewnianej rurki do napełniania worka powietrzem.³ Dzięki workowi dźwięk nie przerywa się, nawet gdy muzykant bierze oddech.

W Polsce dudy grano w Wielkopolsce, na Podhalu, w Beskidzie Żywieckim i Śląskim, na Ziemi Lubuskiej. Wielkopolska słynie z dud: występuje tu 12 z 15 rodzajów i odmian dud zachowanych w Polsce. Na Podhalu dudy podhalańskie, zwane kozą, w 2015 roku wpisano na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.^{1, 8} W Wielkopolsce dudy, zwane kozłami, grały na weselach, razem ze skrzypcami albo z małymi trzystrunowymi skrzypcami zwanymi mazankami. Kozioł ślubny to czarny kozioł z mazankami, a kozioł weselny, biały, grał ze skrzypcami.¹

Jak rozpoznać. Ze słuchu: ciągły, głęboki bordun pod melodią, bez przerw na oddech. Z wyglądu: worek pod pachą muzykanta i rurki wystające z worka. Posłuchaj dud podhalańskich posłuchaj i wielkopolskiego kozła posłuchaj.

3.2Lira korbowa

Lira korbowa to instrument strunowy, w którym struny pociera koło obracane korbą. Koło działa jak bezkońcowy smyczek. Korpus jest podobny do gitary. Melodię gra się na strunie skracanej drewnianymi klawiszami, a struny burdonowe brzmią stale. Muzykant jedną ręką kręci korbą, drugą naciska klawisze. Lira z muzeum w Szydłowcu, opisana przez NIMiT, ma jedną strunę melodyczną, dwie burdonowe, dziesięć klawiszy i korpus o długości niespełna 60 cm.¹

W Polsce lira była instrumentem wędrownych śpiewaków zwanych dziadami. Przetrwała głównie na wschodzie dawnej Rzeczypospolitej, na Białorusi i Ukrainie, do dwudziestolecia międzywojennego. Na ziemiach polskich, np. koło Rzeszowa i Sandomierza, prawie znikła przed I wojną światową. Do wschodniej Małopolski docierała jeszcze rzadko. Odtworzył ją dopiero ruch folklorystyczny.¹ W średniowieczu lira korbowa była częścią europejskiego instrumentarium, o czym mówi kompendium o średniowieczu.

Jak rozpoznać. Ze słuchu: ciągły dźwięk melodii nad stałym burdonem, jak dudy, ale z brzmieniem strun. Z wyglądu: korba z boku i klawiatura pod prawą ręką. Obejrzyj lirnika w filmie NIMiT posłuchaj.

3.3Cymbały

Cymbały to skrzynkowy chordofon uderzany. Mają kształt trapezu i są na tyle lekkie, że muzykant trzyma je na pasach przed sobą. Na pudle rozpięto od kilkunastu do kilkudziesięciu pasm strun, po 3–6 strun w paśmie. Uderza się je dwiema pałeczkami. Skala obejmuje zwykle do trzech oktaw.⁸

Najsilniejszy ośrodek cymbalistów w Polsce to Podkarpacie. Po II wojnie powstała tu duża kapela rzeszowska, a od 1981 roku odbywają się Spotkania Cymbalistów w Rzeszowie. Instrument grał dawniej w składach żydowskich, cygańskich i w kapelach na wschodzie dawnej Rzeczypospolitej, a po wojnie cymbaliści z Wileńszczyzny osiedlili się na Warmii, Mazurach i Pomorzu Zachodnim. W kapeli cymbały dobrze wypełniają przestrzeń dźwiękową między instrumentami melodycznymi a basem.^{8, 1} Program WOM mówi, że cymbały są charakterystyczne dla Polski południowo-wschodniej, i to się zgadza.

Jak rozpoznać. Ze słuchu: perliste, bardzo szybkie dźwięki uderzanych strun, jak deszcz drobnych uderzeń. Z wyglądu: płaskie trapezowe pudło ze strunami i dwie pałeczki. Posłuchaj cymbałów rzeszowskich posłuchaj i kapeli z Bachórza posłuchaj.

3.4Burczybas

Burczybas to kaszubski instrument obrzędowy. Ma korpus w kształcie beczułki z naciągniętą membraną. Wewnątrz zamocowano pęk końskiego włosia. Muzykant pociąga włosie zwilżonymi rękami, a membrana drga i wydaje basowy pomruk.¹⁶ Dźwięk powstaje więc przez tarcie, i dlatego burczybas nazywa się bębnem ciernym, a w klasyfikacji należy do membranofonów.

Dawniej burczybas był rekwizytem kolędników na Kaszubach, a w XX wieku zaczęły go prezentować zespoły regionalne. Dziś jest znakiem tożsamości Kaszubów.¹

Jak rozpoznać. Ze słuchu: niski, burczący, długi dźwięk, jak pomruk. Z wyglądu: beczułka z membraną, z której wystaje pęk włosia. Obejrzyj film o instrumentach kaszubskich posłuchaj.

3.5Diabelskie skrzypce

Diabelskie skrzypce (lokalne nazwy: diôbli bas, brumbas, ciorcie) to obrzędowy instrument hałaśliwy. Na długim drążku osadzono korpus w kształcie ósemki, wycięty z deski, z dwiema metalowymi strunami, a nad nim dwa talerzyki i brzęczyki. Całość zdobią kolorowe wzory i wstążki, a na szczycie tekturowa maska przypominająca głowę z wąsami i brodą z futra i stożkowa czapka. Gra się nie smyczkiem, ale drewnianą, karbowaną pałką, którą uderza się w struny i w korpus. W klasyfikacji to chordofon złożony, w którym dźwięk powstaje przez tarcie i uderzanie struny.¹

Znano je na Kaszubach, Opolszczyźnie i Dolnym Śląsku, a także na Kurpiach i Warmii, i służyły do wywoływania „rytualnego hałasu” podczas kolędowania w okresie Bożego Narodzenia, w karnawale i na Wielkanoc. Dziś gra się na nich w kapelach jako na instrumencie perkusyjnym. Na Kurpiach znano wersję z jedną struną i kwadratowym pudłem.^{1, 3}

Jak rozpoznać. Ze słuchu: rytmiczne stukanie, brzęk blaszek i dzwonków, czasem szarpnięcia strun. Z wyglądu: wysoki drążek z maską, dzwonkami i wstążkami. Posłuchaj odcinka NIMiT posłuchaj.

3.6Ligawka

Ligawka to długa, drewniana trąba pasterska, aerofon ustnikowy. Wykonuje się ją z dwóch połówek wydrążonego drewna, zlepionych i wzmocnionych obręczami; długość to zwykle 1,3–1,5 m. Kolberg pisał o niej, że z bliska jej głos jest chrapliwy i przeraźliwy, a z daleka staje się pełny, gładki i posępny. Nazwę wiąże się z leganiem, czyli opieraniem ciężkiej trąby na podporze podczas gry.⁹

Ligawka jest charakterystyczna dla pogranicza Mazowsza i Podlasia (na Kurpiach znano lokalną nazwę „krzywuła”). Pasterze wołali nią bydło, a w Adwencie, gdy nie wolno było grać ani tańczyć, „otrąbywano” czas oczekiwania na Boże Narodzenie: grano krótkie sygnały, hejnały i proste melodie rano, w południe i wieczorem, często przy studni, żeby echo niosło się po wsi. Tradycję odnowiły konkursy w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu.^{9, 1}

Jak rozpoznać. Ze słuchu: donośny, krótki sygnał trąby, kilka dźwięków. Z wyglądu: bardzo długa prosta lub lekko wygięta rura, często oparta o ziemię. Posłuchaj ligawek adwentowych posłuchaj posłuchaj.

3.7Inne instrumenty ludowe

Poza sześcioma instrumentami z podstawy polska wieś znała jeszcze wiele innych. Oto te, które potwierdzają źródła.

• Skrzypce: najpopularniejszy instrument ludowy, solo i w kapelach. Dawniej spotykało się też mazanki wielkopolskie, trzystrunowe skrzypce do dud, a także złóbcoki, czyli podhalańskie gęśliki o czterech strunach.³
• Basy: ludowe instrumenty smyczkowe o niskim stroju, na Kujawach zwane maryną. Tradycyjnie grano na nich tylko na pustych strunach, jak rytmizowany burdon. Są odmiany rzeszowskie, szamotulskie z brzęczącymi talerzykami, pomorskie trzystrunowe rzępiele i podhalańskie.^{1, 3}
• Bębenek i bęben: mały jednomembranowy bębenek w kapelach skrzypcowych, duży dwumembranowy z talerzem w kapelach z Płockiego i Łowickiego.¹
• Harmonia, heligonka, akordeon: weszły do kapel w XX wieku.¹
• Trombita: góralska trąba pasterska z dwóch połówek wydrążonej świerkowej żerdzi, owiniętych obręczami. Długość zależy od regionu: od ok. 1,5 m w Bieszczadach do prawie 4 m w Beskidach. Służyła pasterzom do przekazywania sygnałów na duże odległości.⁸ posłuchaj
• Bazuna: kaszubska trąba pasterska i sygnałowa; na Kujawach zwano tak drewniane rogi i trąby pasterskie.¹ posłuchaj
• Fujarki, piszczałki, okaryny: proste instrumenty pasterzy i dzieci, np. piszczałki z wierzbowej kory robione wiosną.³
• Suka biłgorajska: dawny smyczkowy instrument z południowo-wschodniej Lubelszczyzny, na którym struny skracano paznokciem; odtworzono go w ruchu folklorystycznym.¹

Na wsi muzyka towarzyszyła najważniejszym chwilom roku i życia. Ścisły kalendarz wyznaczał, kiedy wolno grać i tańczyć, a kiedy nie. W Adwent nie rozbrzmiewała zwykła muzyka i nie urządzano zabaw, więc o tym czasie przypominała trąba. W karnawale, na weselu i na dożynkach muzyki było najwięcej. Podstawa programowa wymaga, żeby uczeń opisał rolę muzyki w najważniejszych zwyczajach i obrzędach ludowych.

4.1Adwent i ligawki

W Adwent na Mazowszu i Podlasiu grano na ligawkach. Ich dźwięk ogłaszał początek Adwentu i kończył czas zabaw. Granie przypominało, że zaczyna się okres wyciszenia i oczekiwania na Boże Narodzenie. Według legaczy, czyli grających na ligawce, melodie miały kojarzyć się z Sądem Ostatecznym. Instrument opisano w rozdziale III.⁹ posłuchaj

4.2Boże Narodzenie: kolędnicy

Kolędowanie to chodzenie po domach w przebraniu, z życzeniami dla gospodarzy. Kolędnicy, zwykle chłopcy i młodzi mężczyźni, wychodzili w okolicach Bożego Narodzenia, Nowego Roku, w karnawale i na Wielkanoc. W zamian za życzenia dostawali datki albo jedzenie.⁸

• Gwiazda betlejemska, noszona na długim drążku i rozświetlona po zmroku, i szopka, czyli mały domek z figurkami Świętej Rodziny albo teatrzyk kukiełkowy. Obie pojawiły się w obrzędzie wraz z chrześcijaństwem.
• Turoń: przebranie za tura. Obok niedźwiedzia, kozy, konia i bociana należał do najstarszych masek zwierzęcych. Wierzono, że wizyta takich zwierzęcych postaci gwarantuje domownikom siłę, zdrowie i płodność. W okolicach Łącka turoń padał martwy, a potem ożywał, co oznaczało cykl życia: coś musi umrzeć, żeby dać życie.
• Hałas: dzwonki, gwizdki, krzyki i pękanie z bata odpędzały złe moce.⁸

Śpiew był prosty, często powtarzalny; w kolędach noworocznych pojawia się refren „hej, leluja”, a w wielkanocnych „alleluja”. Z instrumentów grały dawniej diabelskie skrzypce i burczybasy (na Pomorzu), później skrzypce, basy i małe bębny, dziś też akordeony, saksofony, trąbki i klarnety, a w niektórych regionach dudy i cymbały.⁸ Na Podhalu w okolicach Łącka kolędnikom z turoniem grała kapela: skrzypce (prym i sekund), trąbka, klarnet i basy.¹² Na Żywiecczyźnie na Nowy Rok chodzili dziady, którzy poruszali się w rytm dzwonków albo żywej muzyki.¹¹ Kolędy ludowe różnią się od kolęd śpiewanych w kościele; posłuchaj opracowania znanej kolędy w wykonaniu zespołu Mazowsze posłuchaj. Nagrań autentycznych kolędników nie dołączono do tej strony.

4.3Wiosna: Marzanna i gaik

Marzanna to słomiana kukła, symbol zimy, zwana też Śmiercią lub Śmiercichą. Dawniej wynoszono ją ze wsi w czwartą niedzielę postu i palono albo topiono, dziś zwykle w pierwszy dzień wiosny. Zniszczenie zimy miało przywołać wiosnę. Kościół próbował położyć kres temu zwyczajowi.¹⁴ Dalszym ciągiem obrzędu było wprowadzanie do wsi wiosny, której znakiem był gaik, zielona, przystrojona gałązka lub drzewko. W niektórych regionach chodzenie z gaikiem było wielkanocnym kolędowaniem, w drugi dzień świąt: dziewczęta chodziły z gaikiem, a chłopcy z kogutkiem, w korowodzie, śpiewając okolicznościowe pieśni i przyśpiewki.¹⁴ Obejrzyj krótki film muzeum o Marzannie i gaiku posłuchaj.

4.4Lato: sobótki i bazuny

W noc świętojańską, z 23 na 24 czerwca, palono sobótki, czyli ogniska na wzgórzach i polanach. Dziewczęta w bieli, przepasane bylicą, tańczyły wokół ognia i śpiewały pieśni miłosne, a chłopcy popisywali się, przeskakując przez płomienie. Dziewczęta puszczały też na wodę wianki.¹² Ogień miał oczyszczać i chronić przed złem, a udany skok pary trzymającej się za ręce wróżył szczęśliwe małżeństwo.¹¹ Najważniejszy był głos: śpiewano przy ogniu, skacząc przez niego i słuchając wody.⁸ Według programu WOM na Kaszubach hejnał grany na bazunach, czyli drewnianych trąbach, oznajmiał, że stos jest gotowy. Nagrania sobótek nie dołączono do strony.

4.5Dożynki

Dożynki kończyły żniwa, według programu na przełomie sierpnia i września. Z pozostawionych na polu zbóż wito wieniec, ozdabiany jarzębiną, orzechami, owocami, kwiatami i wstążkami. Wieniec, zwany plonem, niosła najlepsza żniwiarka, a za nią szli żniwiarze. Zanoszono go do kościoła na poświęcenie, a potem w śpiewanym pochodzie do dworu. Po poczęstunku tańczono często do późnej nocy. Pieśń „Plon niesiemy, plon” śpiewano w pochodzie z wieńcem; przy dworze wręczano gospodarzowi zboże i prosiono o zapłatę i poczęstunek.¹² Dożynki nazywano też wieńcowym, okrężnym, zażynkiem lub wyżynkiem. Posłuchaj pieśni „Plon niesiemy plon” posłuchaj.

4.6Wesele i oczepiny

Na weselu grała kapela, najczęściej skrzypce i bęben, a w Wielkopolsce dudy zwane kozłem ślubnym. Później do skrzypiec dołączyły klarnet, trąbka i harmonia, a od początku XX wieku w niektórych okolicach wesela obsługiwały orkiestry dęte, które przejmowały melodie dawnych kapel skrzypcowych: oberki, polki, podróżniaki i walczyki.⁸

Oczepiny to kulminacja wesela, zwykle koło północy. Pannie młodej rozplatano włosy, ścinano je lub upinano i zakładano czepiec, a przy każdej czynności śpiewano pieśni.⁸ Z oczepinami łączy się pieśń „Oj, chmielu, chmielu” (program WOM); kapele grały w tym czasie m.in. regionalne odmiany trzymiarowych melodii „Chmiel” i „Snopek”.⁸ Goście przekomarzali się w krótkich, często improwizowanych przyśpiewkach. Posłuchaj „Oj, chmielu” z Gałek posłuchaj i oczepin z Ostałówka posłuchaj.

4.7Praca, pasterstwo i dom

Pasterze grali na piszczałkach, trąbach i rogach, a flisacy i myśliwcy, np. na Kurpiach, na ligawkach.¹ W domu śpiewano kołysanki. Posłuchaj kołysanki w wykonaniu śpiewaczki ludowej posłuchaj.

Kompozytorzy od dawna sięgali po melodie, rytmy i instrumenty wsi. Nie kopiowali ich jednak wprost. Stylizacja to wprowadzenie do muzyki artystycznej cech muzyki ludowej, takich jak rytm tańca, skala czy charakter melodii, i opracowanie ich po swojemu. Mazurek Chopina jest utworem do słuchania, a nie do tańczenia, choć opiera się na rytmach tańców ludowych. To różni muzykę artystyczną od ludowej: tu autorem jest kompozytor, który zapisuje cały utwór.

5.1Zbieracze

Oskar Kolberg (1814–1890) zaczął zapisywać melodie pod Warszawą w 1838 roku. Z pieśni przeszedł do obyczajów, obrzędów, wierzeń, tańców i instrumentów. Najważniejsze dzieło to Lud, regionalne monografie, w których porządkował materiał według schematu: geografia, ludzie, zwyczaje doroczne, obrzędy rodzinne, pieśni, tańce, wierzenia, podania, zabawy, mowa. Zapisywał wiele wariantów tej samej pieśni i nie łączył ich w jedną „pełną” wersję. Chopin krytykował jego opracowania z lat 40. XIX wieku, ale nuty i opisy Kolberga stały się podstawą późniejszych badań.⁴

5.2Stefani i opera narodowa

W Cudzie mniemanym, czyli Krakowiakach i Góralach (1794) Jan Stefani oparł muzykę na rytmach krakowiaka, poloneza i mazura i użył różnych instrumentów dla Krakowiaków i dla Górali. Opera uchodzi za najsłynniejszą polską operę XVIII wieku.⁴ posłuchaj Stanisław Moniuszko wprowadził polonez i mazur do Halki i Strasznego dworu, żeby podkreślić polski charakter oper. Miecznik śpiewa w Strasznym dworze arię w rytmie poloneza, a mazur kończy czwarty akt. posłuchaj posłuchaj

5.3Chopin

Fryderyk Chopin to mistrz stylizacji mazurkowej i polonezowej. Jego mazurki czerpią z cech mazura, kujawiaka i oberka, więc są raz żywe, raz wolne i melancholijne. W polonezach zachował rytm i dostojny charakter tańca, ale zrobił z nich wielkie utwory koncertowe. Rondo à la Krakowiak op. 14 ma w refrenie rytm krakowiaka. posłuchaj Polonez A-dur op. 40 nr 1 jest dostojny i bohaterski. posłuchaj Porównaj trzy mazurki: żywy op. 7 nr 1 posłuchaj, melancholijny op. 17 nr 4 posłuchaj i pośmiertny op. 68 nr 2 posłuchaj. Program poleca do lekcji 22 także mazurek fis-moll op. 59 nr 3. posłuchaj

5.4Wieniawski

Henryk Wieniawski, skrzypek i kompozytor, napisał na skrzypce i fortepian kujawiaka a-moll i oberka z cyklu Deux mazurkas caractéristiques op. 19 (ok. 1860). To stylizowane tańce do słuchania, pełne wirtuozowskich efektów.¹⁰ posłuchaj posłuchaj

5.5Szymanowski i Kilar: Podhale

Karol Szymanowski wprowadził folklor górali podhalańskich do muzyki nowoczesnej. Balet-pantomima Harnasie op. 55, ukończony w Zakopanem 31 marca 1931 roku, a po raz pierwszy wystawiony na scenie w Pradze w 1935 roku (Polska Biblioteka Muzyczna podaje maj 1934) i w Paryżu 27 kwietnia 1936 roku, opowiada o góralskich zbójnikach i opiera się na muzyce Podhala.⁴ posłuchaj W dwudziestu Mazurkach op. 50 (Zakopane, 1924–1925) nawiązał do tradycji Chopina, łącząc rytm mazurka z barwną, ostrą harmonią i góralskim kolorytem.^{4, 15} posłuchaj

Wojciech Kilar napisał w 1986 roku Orawę, utwór na kameralną orkiestrę smyczkową, trwający około dziewięciu minut, inspirowany muzyką kapeli góralskiej. Sam kompozytor mówił, że to w istocie utwór na powiększoną kapelę ludową. Prawykonanie odbyło się w Zakopanem.¹³ posłuchaj Kapelę góralską, o której mówi Kilar, usłyszysz w nagraniach z Bukowiny Tatrzańskiej posłuchaj i w Sabałowej nucie posłuchaj.

5.6Jak porównać

Kiedy słuchasz stylizacji, pytaj o cztery rzeczy: czy utwór ma rytm tańca, czy melodia przypomina pieśń, czy skala jest ludowa i czy instrumentacja przywołuje kapelę. Potem sprawdź, co kompozytor zmienił: formę (zwykle ABA), harmonię, wirtuozerię, skład. Przykład do porównania: kujawiak ludowy w wykonaniu kapeli posłuchaj i kujawiak Wieniawskiego posłuchaj.

Polska muzyka ludowa nie jest jednolita. Każdy region ma własny skład kapeli, tańce, sposób śpiewania i instrumenty. Różnice wynikają z sąsiedztwa innych narodów, dawnych podziałów politycznych, rozwarstwienia społecznego, migracji i tego, ile dawnych zwyczajów zachowano.³ Ten rozdział wykracza poza podstawę programową: pokazuje dziesięć regionów według podziału Narodowego Instytutu Muzyki i Tańca, żebyś mógł porównać charakter ich muzyki.

6.1Pomorze

Polski folklor na Pomorzu tworzyli głównie Kaszubi, Słowińcy, Borowiacy Tucholscy i Kociewiacy. Jest tu więcej niż gdzie indziej melodii czysto instrumentalnych, np. rajlendlerów, polek i walców. Kapela składała się ze skrzypiec, klarnetu i trzystrunowych basów zwanych rzępielami; zwykle dołączano do nich harmonię, potem akordeon. Dawne instrumenty obrzędowe, diabelskie skrzypce i burczybas, a także sygnałowe, bazuna i ryńczyk, stały się znakami tożsamości regionalnej Kaszubów. Diabelskie skrzypce grają też w kapelach jako perkusja.¹ posłuchaj

6.2Warmia i Mazury

Dwa regiony o różnej historii i podobnej muzyce. Tradycyjną kapelę tworzyły skrzypce, basy i jednomembranowy bęben; przed I wojną światową zaczęto ją poszerzać o kontrabas, klarnet, flet, harmonię, a później akordeon. Przed I wojną rozpowszechniły się też orkiestry dęte, które grały na weselach u bogatych gospodarzy. Po II wojnie przybyli z Wileńszczyzny cymbaliści, grający solo lub w kapeli charakterystyczny repertuar drobnoszlacheckich dworów, np. kadryle. Na pastwiskach grano na piszczałkach i trąbach zwanych trombami lub ligawkami.¹

6.3Wielkopolska

Wielkopolska to kraina dud. Występuje tu 12 z 15 rodzajów i odmian dud zachowanych w Polsce. W środkowej części region dudy i skrzypce tworzyły tradycyjną kapelę. Dudy mają wysoki strój, więc skrzypce przestrajano, zakładając drugi próg („skrzypce przewiązane”), żeby przebijały się przez ich donośny dźwięk. W kapelach niektórych okolic zachowały się dawne techniki gry: burdon i heterofonia wariacyjna. Cechą regionu jest bardzo szybkie tempo gry i śpiewu. Największe dudy (kozły weselne), mazanki i siesieńki wyszły z użycia przed I wojną światową, ale wróciły po II wojnie dzięki szkole muzycznej w Zbąszyniu. Tańce: przodek, wiwat (taniec weselny), oberek.¹ posłuchaj

6.4Kujawy

Muzyka kujawska w znacznej mierze ma wokalne pierwowzory, są jednak też melodie czysto instrumentalne o złożonej, kilkuczęściowej budowie i bogatej ornamentyce. Kapela składała się ze skrzypiec i basów zwanych maryną, czasem z jednomembranowego bębna. Dawniej znano tu dudy i cymbały. Pasterze grali na piszczałkach z wierzbowej kory i na trąbach zwanych bazunami. Kolberg zauważył, że kujawski grajek lubi wracać do wybranych dźwięków i często zawiesza melodię bez rozwiązania, jakby nie chciał jej kończyć. Wolny kujawiak pochodzi właśnie stąd.¹ posłuchaj

6.5Mazowsze z Kurpiami i Łowiczem

Muzykę Mazowsza wyróżniają rytm mazurkowy, swobodne tempo rubato, grane bardzo szybko (średnio ok. 200 według metronomu) i dużo wariantów. Kilka melodii tanecznych łączono w jeden cykl. Kapela składała się ze skrzypiec i małego bębna, a w Płockiem i Łowickiem z dużego dwumembranowego bębna z talerzem; dochodziły basy i klarnet, a od XX wieku harmonie. Na Kurpiach w północnym wschodzie ważniejszy niż instrumenty był śpiew, a kolędnicy używali diabelskich skrzypiec. Pasterze, a na Kurpiach także myśliwi i flisacy, używali ligawek. Najpopularniejszymi tańcami są mazur i oberek.¹ posłuchaj posłuchaj

6.6Podlasie

Podobnie jak sąsiednie Kurpie, Suwalszczyzna i wschodnie Lubelskie, Podlasie ceniło przede wszystkim śpiew. Muzyka instrumentalna rozwinęła się stosunkowo późno, w drugiej połowie XIX wieku, i przejęła wiele cech miejskiej muzyki popularnej. Kapela składała się ze skrzypiec i bębna jednomembranowego, od lat 30. XX wieku także harmonii. Z pasterstwem wiązały się piszczałki, trąby i rogi zwane ligawkami, które od XIX wieku rozbrzmiewały też we wsi w Adwencie. Tradycję ligawek odnowiły konkursy organizowane w Ciechanowcu.¹ posłuchaj

6.7Lubelskie

W niejednorodnym etnicznie Lubelskiem muzyka instrumentalna jest stosunkowo jednolita i mniej charakterystyczna, zdominowana przez śpiew, zwłaszcza na wschodzie. Kapela składała się ze skrzypiec i basów albo skrzypiec i małego bębna z brzękadłami; skład zależał od okolicy i zamożności gospodarzy i mógł się ograniczać nawet do samych skrzypiec. Na południowym wschodzie znano sukę, instrument smyczkowy, na którym struny skracano paznokciem; po II wojnie ją odtworzono. Po I wojnie światowej rozpowszechniły się orkiestry dęte.¹

6.8Śląsk

Na Śląsku duże znaczenie miała muzyka instrumentalna, również taneczna, pochodzenia niemieckiego lub austriackiego (np. szpacyr-polka, lendler). Najpopularniejszy jest trojak.³ Dawne smyczkowe kapele rozbudowano już w drugiej połowie XIX wieku o klarnet, kornet lub trąbkę, kontrabas, czasem flet i puzon. Orkiestry dęte działały przy kopalniach. Dawniej na Śląsku grano na cymbałach, jeszcze dawniej zapewne na dudach, znano diabelskie skrzypce (zwłaszcza na Opolszczyźnie) i drumlę (na Śląsku Cieszyńskim).¹

6.9Małopolska

Muzyka instrumentalna miała tu duże znaczenie. NIMiT wyróżnia Opoczyńskie, Kieleckie, Krakowskie, Tarnowskie i Rzeszowskie. Do końca XIX wieku kapela składała się ze skrzypiec i małych basów, potem pojawiły się drugie skrzypce, klarnet, trąbka, a po II wojnie akordeon. W Rzeszowskiem cymbały wprowadzono do kapel w latach 30. XX wieku, głównie jednak po II wojnie; wcześniej grali na nich muzykanci żydowscy i cygańscy. Rozbudowa składu zmieniła styl gry z heterofonii wariacyjnej na harmoniczny. Do I wojny światowej we wschodniej Małopolsce grywano jeszcze, choć rzadko, na lirze korbowej. Typowym tańcem jest krakowiak.^{1, 3} posłuchaj posłuchaj

6.10Obszary karpackie i Podhale

Pieśń i muzyka górali kształtowały się przez przenikanie kultur, zwłaszcza Wołochów. NIMiT wymienia wiele grup, m.in. górali podhalańskich, orawskich, spiskich, żywieckich i śląskich. Tradycyjna kapela podhalańska to skrzypce i małe basy; potem doszło drugie, trzecie skrzypce, czasem duże basy, a po II wojnie akordeon. W drugiej połowie XIX wieku skrzypce wyparły złóbcoki, oktawkę i dudy. Na złóbcokach grał jeszcze słynny gawędziarz Jan Krzeptowski Sabała, a na dudach podhalańskich Stanisław Budz-Lepsiok, zwany Mrozem. Pasterze grali na piszczałkach i trombitach. Beskid Żywiecki i Śląski mają zespół z dud i skrzypiec, a kolędnicy używali tam diabelskich skrzypiec zwanych wakatem. W zbiorach NIMiT jest nagranie „Nuty Karola Szymanowskiego do Harnasi” w wykonaniu kapeli Władysława Obrochty z Zakopanego.¹ Na Podhalu typowa jest skala góralska, a pieśni wierchowe bywają śpiewane swobodnie, bez stałego taktu.³ posłuchaj posłuchaj

Na sprawdzianie słuchowym dostaniesz krótki fragment albo zdjęcie. Nie zgaduj od razu. Zadawaj pytania po kolei, od ogólnych do szczegółowych, a odpowiedź sama się zawęzi.

Pytania po kolei: taniec

1. Na dwa czy na trzy? Policz miary. Dwie miary i synkopa to krakowiak. Trzy miary to któryś z pozostałych czterech.
2. Jak szybko? Dostojnie i spokojnie to polonez. Wolno i kołysząco to kujawiak. Szybko to mazur, a najszybciej oberek.
3. Gdzie akcent? Mocna pierwsza miara z rytmem ósemka i dwie szesnastki to polonez. Akcent przesunięty na drugą lub trzecią miarę i punktowany rytm to mazur. Wirujące, ciągłe trzy to oberek. Płynne trzy bez ostrych akcentów to kujawiak.
4. Jak wygląda? Korowód par to polonez. Biegnące pary z przytupami to mazur. Skoki i cwał to krakowiak. Wirowanie to oberek lub kujawiak.

7.1Ściągawka: tańce

polonez

3/4, umiarkowanie; marsz w korowodzie; rytm ósemka i dwie szesnastki na pierwszej mierze

mazur

3/4, szybko; akcenty na drugiej lub trzeciej mierze; rubato; przytupy i hołubce

krakowiak

2/4, żywo; synkopy; cwał, skoki, uderzanie obcasem o obcas

oberek

3/8 lub 3/4, bardzo szybko; wirowanie par; hołubce mężczyzny

kujawiak

3/4, wolno, rubato; liryczny, najczęściej w molu; pary objęte wirują powoli

Pytania po kolei: instrument

1. Czy dźwięk trwa nieprzerwanie? Jeśli pod melodią słychać stały bordun, to dudy albo lira korbowa. Dudy mają worek, lira korbę i klawisze.
2. Jak powstaje dźwięk? Dmuchanie w rurę: ligawka (długa, jeden sygnał), trombita lub bazuna. Uderzanie w struny pałeczkami: cymbały. Tarcie włosia: burczybas. Stukanie pałką i dzwonki: diabelskie skrzypce.
3. Jak wygląda? Worek i rurki: dudy. Płaskie trapezowe pudło ze strunami: cymbały. Beczułka z membraną: burczybas. Wysoki drążek z maską: diabelskie skrzypce. Bardzo długa drewniana rura: ligawka, trombita, bazuna.

7.2Ściągawka: instrumenty

dudy

ciągły bordun i melodia, worek na powietrze; Wielkopolska, Podhale

lira korbowa

koło obracane korbą, klawisze, stały burdon; dawni dziady

cymbały

uderzane pałeczkami struny na trapezowym pudle; Podkarpacie

burczybas

beczułka z membraną, włosie, basowy pomruk; Kaszuby

diabelskie skrzypce

drążek, maska, dzwonki, uderzane struny; kolędnicy

ligawka

długa drewniana trąba pasterska; Mazowsze i Podlasie, Adwent

trombita

trąba góralska, 2–4 m; sygnały między halami

Naciśnij „Odtwórz”, posłuchaj albo obejrzyj i wybierz odpowiedź. Każdy przykład możesz odtworzyć kilka razy. Nic nie gra samo. Kolejność pytań i odpowiedzi zmienia się przy każdym rozpoczęciu.

Ćwiczenia działają tylko na stronie internetowej: ludowa-muzyka.pages.dev, rozdział VIII. Są w nich rytmy tańców generowane w przeglądarce, fragmenty nagrań, obrazy i filmy do rozpoznawania tańców, zdjęcia i rysunki instrumentów ludowych.

8.1Jaki to taniec? (ze słuchu)

Pierwsze pięć pytań to sam rytm każdego z tańców, wygenerowany w przeglądarce i grany prostym stukiem. Dalej są fragmenty nagrań z YouTube, do 22 sekund. Odtwarzacz wczytuje się dopiero po kliknięciu.

8.2Jaki to taniec? (z wyglądu)

Obrazy, rzeźby i filmy z tańcem (zespół Mazowsze, Polski Balet Narodowy). Patrz na układ par i na ruch: bieg, skoki, wirowanie.

8.3Jaki to instrument? (z wyglądu)

Zdjęcia, obrazy i rysunki instrumentów ludowych.

8.4Jaki to instrument? (z opisu i ze słuchu)

Opisy cech instrumentów i fragment nagrania ligawki.

8.5Z jakiego regionu?

Pytania o regiony i ich muzykę, na podstawie rozdziału VI.

Utwory, instrumenty i nagrania z całej strony w kolejności rozdziałów. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

Najważniejsze nazwy i pojęcia z lekcji 25, 27, 21–23 i 35 i z rozdziału o regionach.

bąk

piszczałka burdonowa w dudach, wydająca długi, stały dźwięk

bazuna

kaszubska drewniana trąba pasterska i sygnałowa; dawniej także trąba z hejnałem sobótkowym

bordun (burdon)

niski dźwięk trwający nieprzerwanie pod melodią; w dudach, lirze korbowej, na basach

burczybas

kaszubski bęben cierny: beczułka z membraną i pękiem końskiego włosia, które pociąga się zwilżonymi rękami

chodzony

wiejski taniec uroczysty, odmiana poloneza; początek zabawy lub wesela

cymbały

skrzynkowy chordofon uderzany pałeczkami, o trapezowym pudle; najsilniejszy ośrodek na Podkarpaciu

diabelskie skrzypce

obrzędowy chordofon: drążek z maską i korpusem, na którym uderza się pałką w struny; kolędnicy, Kaszuby

dożynki

święto zakończenia żniw z wieńcem niesionym w korowodzie i pieśnią „Plon niesiemy, plon”

dudy

instrument dęty z workiem na powietrze, przebierką i piszczałką burdonową (bąkiem)

gaik

zielona, przystrojona gałązka, z którą wiosną chodzono po domach ze śpiewem

heterofonia wariacyjna

jednoczesne granie przez kilku muzyków różnych wariantów tej samej melodii

hołubce

uderzenie obcasem o obcas w podskoku; ozdoba tańców, zwłaszcza męska

kadencja polonezowa

zakończenie frazy poloneza od dominanty do toniki, z charakterystyczną formułą rytmiczną

kapela

zespół muzykantów ludowych: skrzypce, basy, bęben, z czasem klarnet, trąbka, harmonia

Kolberg, Oskar

1814–1890, zbieracz muzyki i zwyczajów ludowych, autor dzieła „Lud…”

kolędnicy

chodzący po domach w przebraniu z gwiazdą, turoniem lub szopką, z życzeniami i śpiewem

koza, kozioł

nazwy dud: koza na Podhalu, kozioł ślubny i weselny w Wielkopolsce

krakowiak

polski taniec narodowy w metrum 2/4, z synkopami, z ziemi krakowskiej

krzesany

figura z uderzaniem obcasów; typowa w krakowiaku i tańcach góralskich

kujawiak

polski taniec narodowy z Kujaw: wolny, liryczny, w metrum 3/4, tempo rubato

legacz

muzykant grający na ligawce

ligawka

długa drewniana trąba pasterska z Mazowsza i Podlasia, grana w Adwencie

lira korbowa

chordofon, w którym struny pociera koło obracane korbą; dawniej instrument dziadów

Marzanna

słomiana kukła symbolizująca zimę, wiosną topiona lub palona

mazanki

małe, trzystrunowe skrzypce towarzyszące dudom w Wielkopolsce

mazur

polski taniec narodowy z Mazowsza, metrum 3/4, szybki, akcenty nieregularne

mazurek

stylizowany mazur, utwór do słuchania, zwykle w formie ABA (Chopin, Szymanowski)

oberek (obertas)

polski taniec narodowy, bardzo szybki, wirowy, metrum 3/8 lub 3/4

oczepiny

obrzęd weselny: pannie młodej zakładano czepiec, śpiewano „Oj, chmielu, chmielu”

polonez

polski taniec narodowy, korowód par, 3/4, tempo umiarkowane; na liście UNESCO od 2023 r.

prym

pierwsze skrzypce kapeli, grające melodię

przebierka

piszczałka melodyczna dud z otworami bocznymi

przyśpiewki

krótkie, często improwizowane wierszyki śpiewane do tańca i na weselu

rubato

swobodne, elastyczne tempo; typowe dla tańców mazurowych

rytm mazurkowy

wspólny rytm mazura, kujawiaka i oberka, z akcentami na słabych miarach

sekund

drugie skrzypce kapeli, grające akompaniament

skala góralska

skala podhalańska o podwyższonym IV i obniżonym VII stopniu

sobótki

ogniska palone w noc świętojańską, ze śpiewem i skakaniem przez ogień

stylizacja

wprowadzenie do muzyki artystycznej cech muzyki ludowej bez kopiowania jej wprost

synkopa

akcent na słabej części taktu, typowy dla krakowiaka

szopka

mały domek z figurkami Świętej Rodziny albo teatrzyk kukiełkowy kolędników

tańce typu mazurowego

kujawiak, mazur i oberek, spokrewnione rytmami mazurkowymi

trombita

góralska trąba pasterska długości od 1,5 do 4 m, do sygnałów na duże odległości

turoń

przebranie za tura, zwierzęca maska kolędników; zwierzęce postaci miały przynosić siłę, zdrowie i płodność

wariantowość

istnienie tej samej pieśni w wielu odmianach, skutek przekazu ustnego

wiwat

wielkopolski taniec weselny

złóbcoki

podhalańskie gęśliki o czterech strunach, wyparte przez skrzypce

Wybierz odpowiedź. Po kliknięciu zobaczysz wyjaśnienie, a na końcu wynik.

Quiz działa na stronie internetowej: ludowa-muzyka.pages.dev, rozdział XI.